• Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size
  • default color
  • green color
  • red color

Barn

Dydd Llun 20 Hydref 2014
Cymru las? PDF Argraffu Ebost
Richard Wyn Jones

Mae ymchwil newydd herfeiddiol yn awgrymu mai dinistr a gwae sy’n aros Llafur yng Nghymru pan ddaw’r etholiad cyffredinol nesaf. Ond pwy fydd yn disodli Llafur? Mae’r ateb yn syfrdanol...

Mae penllanw’r gefnogaeth i’r Blaid Lafur ar ei gwedd ‘Newydd’ wedi hen basio. Ni allai hyd yn oed y Llafurwr neu’r Llafurwraig mwyaf un llygeidiog wadu hynny bellach. Yn wir, i’r sawl sydd â llygaid i weld, ceir arwyddion ar bob tu o blaid sydd ar fin cwymp egar iawn.

Fe aeth aelodau gweithgar ar y lefel leol yn fodau prin ar y naw. O’r herwydd ceir hanesion am ad-drefnu cyson er mwyn ceisio cynnal rhyw fath o weithgarwch lleol. Hyd yn oed yng nghadarnleoedd y gorffennol gwelir uno canghennau a arferai fod yn ganghennau ward yn ganghennau mwy gan nad oedd digon yn mynychu i gael cyfarfodydd cyfansoddiadol-ddilys. Yna gwelwyd proses o uno’r canghennau mwy yn ganghennau mwy fyth gan nad oedd digon o aelodau yn mynychu cyfarfodydd rheini chwaith. Yn wir, erbyn hyn, ar lefel etholaethol yn unig y ceir trefniadaeth ystyrlon mewn llawer i fan; a hyd yn oed ar y lefel honno gall trefniadaeth fod yn drybeilig o wan - a hynny mewn etholaethau a gynrychiolir gan aelodau Llafur.

Heneiddio y mae’r aelodau sy’n parhau’n ffyddlon. Ychydig iawn, iawn o bobl ifanc sy’n ymuno â’r rhengoedd bellach. Yn y ffeiriau’r glas fyfyrwyr a gynhelir yn niwrnodau cyntaf y flwyddyn academaidd newydd, y Torïaid ifanc sy’n denu myfyrwyr. Ddiwedd Medi 2008, os oedd Llafurwyr ifanc yn bresennol o gwbl, roedd eu cyd-fyfyrwyr yn mynd o’r tu arall heibio iddynt. O, mor wahanol i’r sefyllfa ganol y 1990au pan oedd trwch y to iau yn tueddu i ffieiddio’r Ceidwadwyr ac yn wirioneddol gyffrous ynglyn â’r hyn a fyddai’n deillio o fuddugoliaeth Llafur.

Ond yr hyn sy’n gwneud sefyllfa Llafur yn wirioneddol fregus yw’r argyfwng gwacter ystyr sydd wedi gafael ynddi. Beth bellach yw pwynt y blaid? Cyn i Blair a Brown droi Llafur yn Newydd gan fwrw heibio gwaddol syniadaeth hanesyddol y blaid, go brin fod 'na lawer o amheuaeth. Cydraddoldeb, gwleidyddiaeth dosbarth, gwladoli: rhain oedd y sylfeini, hyd yn oed os oedd de a chwith y blaid yn anghytuno ynglyn â’r union beth yr oedd hyn yn ei olygu mewn termau ymarferol. Yn wir, da y cofiaf ddarllen traethodau ddechrau’r 1990au gan un myfyriwr abl a oedd, bryd hynny, fel petai â dyfodol disglair yn y blaid, yn moli ‘sosialaeth ddemocrataidd’ fel sail egwyddorol ei rhaglen bolisi. Yr oedd, bryd hynny o leiaf, yn credu.

Dichon fod cydraddoldeb, gwleidyddiaeth dosbarth, ac yn y blaen, i gyd yn gysyniadau problemataidd dros ben. Dichon yn wir, ei bod yn hwyr glas eu diwygio. Dagrau pethau, fodd bynnag, yw na roddwyd dim yn eu lle y tu hwnt i falu awyr ynglyn â ‘chyfiawnder cymdeithasol’ - cysyniad sydd mor amwys a hollgynhwysol fel bod Cameron, Clegg a Brown yn gallu ei raffu am y gorau.

Y tu hwnt i ddiffygion y Ceidwadwyr, charisma Blair ac enw da Brown fel gwarchodwr cadw-mi-gei’r wlad oedd sail llwyddiant etholaethol Llafur. Wrth i’r charisma bylu, ac wrth i’r enw da golli ei rin yn wyneb realiti’r Dirwasgiad Mawr, doedd - a does - dim ar ôl i gymryd eu lle. Dyna pam y mae’r golofn hon wedi bod mor gyson dros y cyfnod diwethaf yn darogan buddugoliaeth i’r Ceidwadwyr yn yr etholiad cyffredinol Prydeinig nesaf, a hynny er gwaetha’r ffaith fod yr arolygon barn wedi bod yn gymharol ffafriol i Lafur ar wahanol adegau yn ystod y cyfnod hwnnw. Hyd yn oed os bydd awydd i amddiffyn statws a swyddi, ynghyd â’ hen elyniaeth lwythol tuag at y Torïaid, yn parhau’n sbardun, y gwir amdani yw hyn. Nid yw calonnau Llafur ynddi bellach. Mewn byr eiriau, mae’r blaid wedi colli ei raison d’etre.

Un peth ydi cydnabod hyn oll ar wastad cyffredinol a Phrydeinig. Beth fyddai canlyniadau tebygol buddugoliaeth etholiadol Geidwadol i’r Blaid Lafur Gymreig? Mae llawer iawn, wrth gwrs, yn dibynnu ar berfformiad y ddwy blaid yng Nghymru. Petai Llafur yn perfformio’n symol yn Lloegr ond yn weddol yng Nghymru – fel y digwyddodd yn 1987 neu yn 1992 - yna, ar un ystyr o leiaf, fyddai pethau ddim yn rhy ddrwg. Buan y gellid adfer rhyw fath o hunan-barch a hygrededd - yng Nghymru, o leiaf - fel cynrychiolwyr y farn ddemocrataidd Gymreig. Ond nid felly y mae hi’n debygol o fod - o leiaf os ydym i gredu'r dystiolaeth orau a mwyaf manwl sydd ar gael ar hyn o bryd. Sôn yr ydwyf am y pôl piniwn o gynhaliwyd mewn etholaethau ymylol ar draws Prydain ar gyfer y wefan PoliticsHome yn ôl ym mis Medi'r llynedd.

Roedd yr arolwg hwnnw’n arwyddocaol am sawl rheswm. Yn gyntaf, oherwydd ei fod yn tynnu ar sampl anferthol o bron i 35,000 etholydd mewn 238 etholaeth wahanol, 18 ohonynt yng Nghymru. Mae hyn ynddo’i hunain yn ddigon i’n gorfodi i’w gymryd o ddifrif. Yr ail reswm yw’r ffaith ei fod yn arolwg sy’n canolbwyntio ar etholaethau ymylol. Dyma’r seddau lle y gwelir y pleidiau yn canolbwyntio eu hegnïon. Yn fwy penodol, yma y mae’r Arglwydd Ashcroft yn tywallt ei filiynau i gynnal breichiau ymgeiswyr Ceidwadol - arian y mae llawer, boed yn Llafurwyr pryderus neu’n Geidwadwyr hyderus, yn credu y gall wneud gwahaniaeth mawr yn nhermau’r canlyniad terfynol. Yn olaf, ceir amseriad yr arolwg, cyn i Lafur fwynhau pwl byrhoedlog o gefnogaeth uwch ar gychwyn y Dirwasgiad Mawr sydd ohoni. Faswn i’n synnu dim petai lefelau cefnogaeth fis Medi diwethaf - cyfnod pan oedd Cameron ar gefn ei geffyl a Llafur wedi ei gwasgu nôl at ei phleidlais graidd - yn cael ei hailadrodd adeg yr etholiad Prydeinig nesaf. Yn wir, os fydd sefyllfa’r economi yn parhau i fynd o ddrwg i waeth, ac o waeth i uffernol, fe allai pethau fod hyd yn oed yn dywyllach iddynt.

Yn 1983 y cyrhaeddodd cefnogaeth y Torïaid ei benllanw diwethaf yng Nghymru pan lwyddodd y blaid i gipio 13 o’r 38 sedd Gymreig a fodolai'r adeg hynny. Ar y pryd roedd nifer o sylwebwyr gwleidyddol yn darogan fod y canlyniad yn arwyddo newid hanesyddol mewn patrymau pleidleisio Cymreig. Nid felly y bu. Serch hynny, bu’n ergyd drom iawn i Lafur (ac i genedlaetholwyr Cymreig, o ran hynny). Neges arolwg PoliticsHome, fodd bynnag, yw y gall 1983 fod yn ddim o’i chymharu â’r etholiad cyffredinol nesaf. Ymddengys fod y Blaid Geidwadol ar drothwy ei chanlyniad gorau yng Nghymru ers gwawrddydd democratiaeth yn ôl yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Gadewch i ni fanylu. Roedd yr arolwg yn darogan y bydd y Ceidwadwyr yn cadw'r ddwy sedd ymylol y maent yn ei dal ar hyn o bryd, sef Preseli Penfro a Gorllewin Clwyd (mae Mynwy bellach yn sedd ddiogel felly nid oedd yn rhan o’r arolwg.) Yn ogystal, byddai Torïaid yn cipio 12 o seddau ymylol eraill, 11 ohonynt oddi wrth y Blaid Lafur, sef Aberconwy, Bro Morgannwg, De Clwyd, Delyn, Dyffryn Clwyd, Gwyr, Gogledd Caerdydd, Gorllewin Caerdydd, Gorllewin Caerfyrddin a De Penfro, Gorllewin Casnewydd a Phen-y-bont. Yn ogystal â hynny, y darogan oedd y byddai’r Rhyddfrydwyr yn gorfod ildio eu lle i Dori ym Mrycheiniog a Maesyfed. Galaru fyddai hanes Rhyddfrydwyr Ceredigion hefyd wrth i Blaid Cymru gipio’r sedd honno, yn ogystal ag Ynys Môn ag Arfon oddi ar Lafur. (Wrth reswm y Blaid sy’n cynrychioli Arfon ar hyn o bryd, ond mae’r arbenigwyr yn ystyried mai Llafur fyddai wedi ennill y sedd honno yn ôl yn 2005 o’i hymladd ar sail ei ffiniau newydd.) Yn wir, Llanelli oedd yr unig sedd lled-ymylol lle y disgwylid i Lafur ddal ei gafael ynddi. Cynddrwg oedd y rhagolygon i Lafur, fel bod PoliticsHome yn darogan y gallai’r Torïaid gipio Alun a Dyfrdwy, De Caerdydd a Phenarth a Dwyrain Casnewydd petai’r gogwydd cyffredinol Cymreig yn cael ei ailadrodd yn y seddau hynny hefyd.

Mae’r Tabl gyntaf yn nodi'r seddau ymylol a grybwyllir yn arolwg PoliticsHome gan nodi hefyd yr Aelodau Seneddol presennol er mwyn i ni gael gwell syniad o hyd a lled y chwalfa bosib.


Ymylol – darogan arolwg PoliticsHome

Gorllewin Clwyd

Ceid. cadw

David Jones


Preseli Penfro

Ceid. cadw

Stephen Crabb






Aberconwy

Ceid. cipio

Betty Williams


Bro Morgannwg

Ceid. cipio

John Smith


Brycheiniog a Maesyfed

Ceid. cipio

Roger Williams


De Clwyd

Ceid. cipio

Martin Jones


Delyn

Ceid. cipio

David Hanson


Dyffryn Clwyd

Ceid. cipio

Chris Ruane


Gogledd Caerdydd

Ceid. cipio

Julie Morgan


Gorllewin Caerdydd

Ceid. cipio

Kevin Brennan


Gorllewin Casnewydd

Ceid. cipio

Paul Flynn


Gorllewin Caerfyrddin a De Penfro

Ceid. cipio

Nick Ainger


Gwyr

Ceid. cipio

Martin Caton


Pen-y-bont

Ceid. cipio

Madeleine Moon






Llanelli

Llafur cadw

Nia Griffith






Arfon

[Plaid cipio]

Hywel Williams


Ceredigion

Plaid cipio

Mark Williams


Ynys Môn

Plaid cipio

Albert Owen





Ail-adrodd gogwydd arolwg PoliticsHome

Alun a Dyfrdwy

Ceid. Cipio

Mark Tami


Dwyrain Casnewydd

Ceid. cipio

Jessica Morden


De Caerdydd a Phenarth

Ceid. cipio

Alun Michael

 

Os cywir y darogan yna dyma fyddai canlyniad yr etholiad cyffredinol Prydeinig nesaf yng Nghymru (gan nodi hefyd y gwahaniaeth ers 2005, gyda ffigyrau 2005 yn seiliedig ar ddarogan arbenigol ar sail y ffiniau presennol):

Ceidwadwyr 18 ( +15)

Llafur 14 (-16)

Plaid Cymru 5 (+3)

Rhyddfrydwyr Democrataidd 2 (-2)

Eraill 1(-)

Byddai hynny - neu unrhyw beth tebyg i hynny - yn ganlyniad cwbl syfrdanol, wrth gwrs. Y Ceidwadwyr yn diorseddu’r Blaid Lafur fel plaid fwyaf Cymru?! 'Rargian fawr. O’m rhan fy hun, mae’n anodd iawn, iawn gen i gredu mai dyna fydd y canlyniad pan ddaw hi’n adeg cyfri’r pleidleisiau. Fel pob un arall o ddarllenwyr Barn, decini, gallwn bwyntio at ffactorau penodol mewn gwahanol etholaethau sy’n debygol o sicrhau y bydd Llafur yn dal ei gafael yno. Dichon, yn wir, y bydd Llafur yn gobeithio gallu ail-gipio Blaenau Gwent. Ond wedi dweud hynny, gall ffactorau penodol eraill ffafrio ymgeiswyr Ceidwadol hefyd. Pwy feddyliai, er enghraifft, y byddai Aelod presennol Trefaldwyn mor ddiwyd yn ei ymdrechion i dorri llwybr i gyfeiriad San Steffan ar gyfer Glyn Davies? Fe fydd y Rhyddfrydwyr ei hunain hefyd yn llygadu Abertawe a Wrecsam yn awchus, tra bod Plaid Cymru am wthio’n galed yn Llanelli.

Ond gadewch i ni anghofio’r union fanylion, er mor ddifyr yw pendroni yn eu cylch. Gadewch i ni yn hytrach godi ein golygon at arwyddocâd yr hyn y mae’n cyfeillion Americanaidd yn mynnu ei alw’n ‘ddarlun mawr’. Os yw darogan arolwg PoliticsHome hyd yn oed yn weddol agos i’w le yna fe fydd y Blaid Lafur Gymreig mewn sefyllfa cwbl argyfyngus wedi’r etholiad nesaf. Fe fydd, mae’n debyg, wedi colli ei safle fel y grym gwleidyddol Cymreig. Yn fwy diriaethol, prin iawn, iawn fydd ei haelodau etholedig yn unman y tu allan i’r Cymoedd, ac o’r herwydd fe fydd wedi colli cysylltiad uniongyrchol hefo’r rhan fwyaf o gymunedau Cymru.

Heb beirianwaith; heb aelodau; heb ideoleg sy’n cymell ac ysbrydoli; heb arweinyddiaeth Gymreig neu Brydeinig sy’n argyhoeddi...heb ddyfodol? Does bosib bod prif rym gwleidyddol Cymru’r ugeinfed ganrif ar fin cwymp mor fawr â hynny?