Mewn cyfweliad teledu efo Aneirin Talfan Davies yn 1960, fe alwodd Saunders Lewis ei hun yn fethiant llwyr fel gwleidydd. Y cyfan a ddywedaf yw ei bod hi’n cymryd math arbennig iawn o fethiant i gyflawni’r hyn a wnaeth Saunders Lewis ym mis Chwefror eleni. Am wythnos gron fe lwyddodd, o’i fedd, i wneud gwrando ar Radio Cymru yn weithred hanfodol ac angenrheidiol unwaith eto i’r llu ohonom sy’n teimlo mai dim ond yn achlysurol bellach y bydd yr orsaf yn trafferthu i siarad efo ni.

Yn y rymusaf o’r pum darlith a gomisiynwyd gan Radio Cymru i ddathlu hanner canmlwyddiant darlledu’r ddarlith radio, Tynged yr Iaith, mae Simon Brooks yn nodi bod datganiadau blaenorol Saunders Lewis i’r un perwyl wedi cael eu hanwybyddu. Ond erbyn 1962 roedd ei alwad ar y Cymry i chwyldroi’r drefn yn gydnaws erbyn hynny â’r zeitgeist, ysbryd yr amseroedd. Wrth fynnu mai ‘drwy ddulliau chwyldro yn unig’ y gellid adfer yr iaith roedd Saunders wedi bachu wagen y Gymraeg wrth injan fawr rymus y chwyldro a oedd ar fin sgubo drwy’r byd. Dyma chwyldro a fyddai’n rhoi urddas i bobol ddu, i hoywon, i fenywod, i’r darostyngedig. Ar yr un pryd roedd o hefyd yn chwyldro a oedd yn bleser ac yn hwyl. Aeth y bardd Philip Larkin cyn belled ag awgrymu’n bryfoclyd na ddaru cyfathrach rywiol ddim cychwyn tan 1963 ‘rhwng codi’r gwaharddiad ar Lady Chatterley/ ac ymddangosiad LP gynta’r Beatles’. (Beth tybed fyddai’n cyfateb i hynny yn y Gymraeg? Ieuenctid yw ’Mhechod, John Rowlands ac EP gynta Dafydd Iwan?)

Yn ei ddarlith ef dewisodd Guto Bebb ddadlau mai dim ond y dosbarth canol sydd wedi elwa’n yrfaol ar y statws a enillodd y Gymraeg ers traddodi’r ddarlith radio ac ers ffurfio Cymdeithas yr Iaith. Mae hynny’n ymddangos i mi fel mwy o sylw cymdeithasegol nag o feirniadaeth ar y mudiad iaith yn benodol. Mater o fanteisio ar gyfleoedd ydi o. Nid y werin ond y dosbarth canol sy’n chwarae sboncen ac yn mynychu clybiau cadw’n heini. A phlant y dosbarth canol sy’n gwneud orau mewn arholiadau. Nhw, felly, sydd fwyaf tebygol o gael swydd sy’n galw am Saesneg rhugl yng Nghaerefrog neu am Gymraeg rhugl yng Nghaerdydd. Y lleihad yn y dosbarth gweithiol diwyd, addysgiedig ac ymddyrchafol drwy’r ynysoedd hyn yw’r pryder pennaf. Ac oni fu llywodraethau Thatcher a Blair a barodd i’r bwlch ymledu rhwng y breintiedig a’r difreintiedig?

Gan fod Guto Bebb yn gyfan gwbl ymroddedig i’r Gymraeg, mae’n anodd deall beth yn union yw’r pwynt mae o’n ceisio ei wneud. Mae’n wybyddus bod rhieni yng Nghymru mewn oes a fu wedi gwrthod trosglwyddo’r famiaith i’w plant am nad oedd budd economaidd i’w chael o’i siarad. Rwan fod y Gymraeg yn gymhwyster proffesiynol nid yw’r agwedd honno’n gwneud synnwyr. Os mai uchelgais gymdeithasol a gyrfaol a niweidiodd y Gymraeg, bydded i’r un uchelgais hyrwyddo ei hadferiad.

Gwych o beth fu cael dathlu’r cynnydd enfawr a wnaed yn statws y Gymraeg ers 1962. Crintachlyd fyddai peidio canmol Cymdeithas yr Iaith am dderbyn yr her a roddodd Saunders Lewis i’r genedl. Ond mae swn ym mrig y morwydd. Wrth imi sgwennu’r geiriau hyn mae pobol yn mynd ati i ffurfio mudiad iaith a fydd, fe ddadleuir, yn fwy effro i anghenion y Gymraeg mewn canrif newydd a Chymru newydd.

Enillwyd llawer. Ond arswydus oedd yr ystadegau gan Fwrdd yr Iaith a ddatgelai ein bod yn colli 3,000 o siaradwyr Cymraeg rhugl bob blwyddyn. Rhugl, sylwer. Gofid hefyd oedd clywed gwr mor selog dros y Gymraeg â Heini Gruffudd yn cyhoeddi’n blwmp ac yn blaen mai methiant yw ein hymdrechion pitw i ddysgu’r iaith i oedolion. Mwy dychrynllyd fyth oedd sylw Meirion Prys Jones: ‘Rwy’n credu fod yr iaith yn tyfu mewn rhai ffyrdd ond fel iaith gymunedol mae’n marw’.

Nid am y tro cyntaf, mae geiriau Ned Thomas yn diasbedain yn fy mhen: ‘Mae rhagor a rhagor o arwyddion ffyrdd Cymraeg yn arwain at lai a llai o lefydd Cymraeg’.