Pawb at y peth y bo

ELIN LLWYD MORGAN

Erbyn i’r golofn hon weld golau dydd mi fydd Eisteddfod yr Urdd ar ein pennau, a channoedd o rieni trwy Gymru benbaladr yn hel eu pac a’u plant yn barod i fynd yno. Ond – yn wahanol i’m cyd-golofnydd Beca Brown – ni fyddaf fi’n mynd ar ei chyfyl.

Er y bydd criw o’m ffrindiau a’u plant yn mynd yno i garafanio, does dim pwynt i ni fynd efo hogyn awtistig a fuasai yno yn erbyn ei ewyllys ac yn mynd allan o’i ffordd i osgoi plant eraill, yn enwedig rfian ei fod o’n tynnu am ei bedair ar ddeg a’i hormonau yn ei wneud yn fwy mewnblyg. Ar un ystyr, mae hyn yn fendith, gan ei fod o wedi rhoi’r gorau i wneud pethau fel cythru am bobol y mae’n hoff ohonynt a chydio ynddynt (yr hyn a elwir yn ‘ymddygiad amhriodol’). Ond ar y llaw arall mae’n golygu nad ydi o eisiau mynd i ymweld â phobol a llefydd fel y byddai, a hynny’n gwneud ei fyd yn fwy cyfyng.

Ac eto, pam ddyliwn i boeni’n ormodol amdano ac yntau’n greadur annwyl a llawen ar y cyfan? Yn benna’ am fod yna ysgol o feddwl sy’n dweud na ddylid gadael llonydd i bobol awtistig, ac mai therapi ymddygiadol dwys ydi’r unig ffordd o sicrhau bod eu bywydau mor gyflawn â phosib. Hwyrach mai fi sy’n fam wael (ac y dylwn ddechrau bwrw fy mol ar fforwm y Bad Mothers Club ar y we!), ond mi ddyffeiwn i unrhyw un i gael unigolyn awtistig yn ei arddegau i wneud unrhyw beth yn ei erbyn ei ewyllys.

Mae hyn yn amlwg yn y gyfres Young, Autistic and Stagestruck ar Channel 4 lle daethpwyd â naw o blant a phobol ifanc ar y sbectrwm awtistig ynghyd i greu sioe lwyfan yn theatr y Lyric yn Llundain. A dyna ichi her ydi honno, wrth i ddau gyfarwyddwr artistig heb fawr o amgyffred o awtistiaeth orfod delio â’r strancs a’r styfnigrwydd a’r ecsentrigrwydd sy’n nodweddiadol o’r cyflwr. Ac eto, dywedir bod dysgu perfformio yn rhywbeth sy’n dod yn ail natur i’r criw, gan eu bod wedi arfer dysgu ‘technegau ymddwyn’ sy’n helpu i reoli eu cyflwr (gwneud iddynt ymddangos yn fwy ‘normal’, mewn geiriau eraill).

Nodwedd arall a briodolir i’r cyflwr ydi diffyg empathi – yr ‘anhyblygrwydd meddwl’ sy’n rhwystro pobol awtistig rhag medru uniaethu â phobol eraill. Ond beth am y plant a’r bobol ‘normal’ hynny sy’n gwrthod derbyn neu’n trio newid unrhyw un sy’n wahanol iddyn nhw? Yn erbyn ‘gormeswyr’ o’r fath y ffurfiwyd yr Autism Liberation Front, sef mudiad sy’n eu cymharu eu hunain â lleiafrifoedd gorthrymedig eraill ac yn mynnu’r hawl i gael bod yn wahanol, efo sloganau fel ‘I am a person, not a puzzle’.

Mwy o gymorth, dealltwriaeth a goddefgarwch sydd eu hangen, ynghyd â’r ymwybyddiaeth sydd ar gynnydd wrth i’r nifer o awtistiaid gynyddu. Mae yna hefyd fythau a stereoteipiau sydd angen eu chwalu – y gred fod gan bob person awtistig un ddawn arbennig ydi’r myth mwyaf cyffredin, mae’n debyg.

Mae gan Joel sawl dawn, i mi gael brolio fy mab fy hun. Mae ganddo draw perffaith wrth ganu; mae ganddo ddawn tynnu lluniau (enillodd gystadleuaeth ffotograffiaeth leol am lun o’i daid), ac mae ei ddawn trin geiriau yn chwedlonol. Ond ei brif ddawn – nodweddiadol arddegol – ar hyn o bryd ydi eistedd ar ei din yn sbïo ar y teledu trwy’r dydd. A dyna be fydd o’n ei wneud yn ystod gwyliau’r Sulgwyn mae’n siwr – gwylio Eisteddfod yr Urdd nes i’w lygaid droi’n sgwâr.

Yn y gyfres uchod, pan ofynnwyd i’r plant gogio bod yn anifeiliaid, ymateb dirmygus Ben, y bachgen Asperger hynod ddisglair, oedd ‘I may be autistic, but I am sane!’ Mae’n debyg mai dyna fyddai ei farn am gystadleuwyr Urddaidd, ystumiog hefyd.

Does gan Joel mo’r un sinigrwydd soffistigedig, fodd bynnag. Tybiaf yn hytrach ei fod yn mwynhau’r canu a natur ailadroddus y cystadlaethau, ac eto heb rithyn o awydd cystadlu na bod yno.

Pawb at y peth y bo, ddeuda i, beth bynnag fo’u cyflwr, a vive la différence.

Llun Joel o'i daid 

LLYWODRAETH LLOEGR A DIWEDD PRYDEINDOD

RICHARD WYN JONES

Mae canlyniadau’r Etholiad Cyffredinol yn tanlinellu’r newid y mae datganoli wedi ei wneud i’r Deyrnas Gyfunol. Os yw’r gair Cyfunol yn briodol bellach...

Pan ddaeth David Cameron ar ei ymweliad â’r Senedd yn ystod wythnos gyntaf ei gyfnod fel Prif Weinidog mae’n gwbl amlwg mai trwy Gaeredin y teithiodd i Gaerdydd – yn ffigurol os nad yn gwbl lythrennol. Perfformiad trychinebus y Torïaid yn yr Alban yn ystod yr etholiad cyffredinol sy’n gyfrifol am y ffaith fod arweinydd y glymblaid newydd mor awyddus i ddangos ei wyneb yn Holyrood ac, yng nghysgod hynny, ym Mae Caerdydd a Stormont. Hyd yn oed os nad yw colofnwyr y wasg adain dde yn Llundain, na’i darllenwyr chwaith, wedi llawn sylweddoli’r peth, mae Cameron a’i gylch yn gwybod yn dda sut y byddai ‘colli’r Alban’ yn drychinebus o ran hygrededd llywodraeth Llundain ac i sefyllfa geo-strategol y wladwriaeth. Gyda 90% o’r olew, chwarter y diriogaeth, a’r unig borthladd sy’n addas ar gyfer y llongau tanfor sy’n cario taflegrau niwclear ‘annibynnol’ y wlad, mae’r Alban yn allweddol i’r Deyrnas. Heb yr Alban ni fyddai’r wladwriaeth honno’n ddim amgenach na ‘Little Britain’, chwedl David Melding. Ni ellir dweud yr un fath am Gymru na Gogledd Iwerddon. Serch hynny, o fabwysiadu’r agwedd gymodlon sy’n gwbl angenrheidiol mewn perthynas â Chaeredin, ni ellir peidio gwneud yr un fath wrth ymwneud â Chaerdydd a Belfast hefyd. Nid am y tro cyntaf, felly, mae cydnabyddiaeth o arbenigrwydd ac arwahanrwydd Cymru yn dilyn yn sgil y sefyllfa yn yr Alban.

Trwy deithio i Gymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon rhoddodd Cameron gydnabyddiaeth symbolaidd bwysig a dramatig i’r ffaith mai gwladwriaeth aml-genedlaethol yw’r Deyrnas Gyfunol. Ni fyddai Prif Weinidog Llafur wedi gwneud yr un fath. Mae hyn, wrth reswm, yn adlewyrchu realiti strwythurol sefyllfa’r ddwy blaid fawr. Dim ond 9 o seddau sydd gan y Ceidwadwyr y tu allan i Loegr – ac un o’r rheini i’w phriodoli’n unig i libido Lembit Opik. Er hynny, enillasant fwyafrif cyffyrddus yn Lloegr. Yn hyn o beth, fel cennad o Loegr i diroedd y cyrion y teithiodd Cameron i brifddinasoedd y cyrion, lawn cymaint ag fel Prif Weinidog y Deyrnas Gyfunol.

Mewn gwrthgyferbyniad llwyr, mae Llafur yn parhau’n orddibynnol ar Gymru a’r Alban. Er mai dim ond un o bob deg o drigolion y wladwriaeth sy’n byw yn y ddwy wlad honno, mae chwarter yr Aelodau Seneddol Llafur yn cynrychioli etholaethau yng Nghymru a’r Alban. Yn wir, petai Llafur wedi llwyddo i ffurfio ‘llywodraeth flaengar’ hefo’r Rhyddfrydwyr a’r Cenedlaetholwyr Celtaidd, go brin y gellid bod wedi dadlau fod gan y llywodraeth honno fandad yn Lloegr. Yn baradocsaidd ddigon, felly, er mai Llafur a ddeddfodd i ganiatáu datganoli, ni thâl i’r blaid honno bwysleisio rhesymeg aml-genedlaethol y mesurau hynny’n ormodol. Ar y llaw arall, does gan y Torïaid ddim dewis ond gwneud hynny. Rhyfedd o fyd!

Fel rhan o’u hymdrechion i ymdrin â pherthnasau tiriogaethol oddi mewn i Brydain ar sail rhyng-genedlaethol a rhynglywodraethol, bydd Cameron a’i glymblaid yn ymestyn cydnabyddiaeth bellach i genedligrwydd Cymreig. Rwy’n sicr y caiff hyn effaith seicolegol bellgyrhaeddol arnom ni’r Cymry yn ei dro. Yn sicr, bydd yn codi statws Llywodraeth a Chynulliad Cenedlaethol Cymru eto fyth. A nodi un enghraifft yn unig, gyda Cheryl Gillan yn Ysgrifennydd Gwladol amlwg drefedigaethol, go brin fod ’na unrhyw amheuaeth bellach nad y ddau Jones, Carwyn ac Ieuan Wyn, sy’n cynrycholi llais awdurdodol Cymru. Nid oedd hynny’n wir cyn y 6ed o Fai. Ni dderbyniodd Peter Hain, Alun Michael a’r Aelodau Seneddol Llafur Cymreig erioed mai’r Cynulliad Cenedlaethol oedd yn haeddu’r flaenoriaeth o ran sylw a statws. Nid oes gan lywodraeth Cameron ddewis ond gwneud hynny...

Mae ochr arall i’r geiniog, fodd bynnag, a gorau po gyntaf inni sylweddoli hynny. Wrth i lywodraeth y Deyrnas Gyfunol ad-drefnu ei pherthynas â Chymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon ar sail rhyng-lywodraeth, mae’n dilyn y bydd y gwledydd rheini’n cyfrif llai a llai wrth ffurfio llywodraeth y Deyrnas Gyfunol. Llywodraeth Lloegr fydd honno mewn popeth ond enw. A rhag i chi feddwl fy mod yn codi bwganod neu’n mynd o flaen gofid, dyna’n union a ddigwyddodd yn y dyddiau ar ôl y 6ed o Fai.

Nodwyd eisoes wendid y Ceidwadwyr y tu allan i Loegr.

Nid oes ryfedd felly na welwyd yr un Tori o Gymro, Sais neu Wyddel yn chwarae unrhyw ran o bwys yn y trafodaethau a arweiniodd at sefydlu’r glymblaid. O gofio mai teyrngarwch rhannau o Gymru a’r Alban a gadwodd y Rhyddfrydwyr mewn bodolaeth yn y dyddiau blin cyn adfywiad y 1970au, efallai y gellid disgwyl y byddai pethau’n wahanol o ran y blaid honno. Ond nid felly yr oedd. Roedd hi’n amlwg o’r cychwyn na chafodd Rhyddfrydwyr Cymru ran ystyriol yn y trafodaethau. Yn wir, pe cawsai arweinydd y blaid Gymreig ei ffordd, ni fyddai clymblaid (â’r Ceidwadwyr) fyth wedi ei sefydlu o gwbl. Hyd yn ddiweddar iawn bu Kirsty Williams fel petai mewn cystadleuaeth ddychmygol hefo aelodau o’r Socialist Workers Party – neu hyd yn oed Leanne Wood! – yn ei hawydd i gystwyo Thatcher a’i heffaith. Ar ben hynny, dichon y bydd y briodas â’r Torïaid yn gwneud bywyd gwleidyddol yn llawer iawn yn anos iddi yn ei chynefin ei hun ym Mrycheiniog a Maesyfed.

Ar yr wyneb roedd hi’n ymddangos fod pethau’n wahanol o safbwynt Rhyddfrydwyr yr Alban. Wedi’r cwbl, oni fu Aelod Seneddol Inverness, Nairn, Badenoch a Strathspey, Danny Alexander, yn chwarae rhan ganolog yn y trafodaethau? Ond yn ôl cyfeillion ym mhrifysgolion yr Alban sydd yn fwy hyddysg o lawer iawn na mi yng ngwleidyddiaeth y wlad honno, mae rôl Alexander yn gamarweiniol. Yn gyntaf, prin iawn yw cysylltiadau’r gfir sydd bellach yn Ysgrifennydd Gwladol yr Alban â  wleidyddiaeth ei famwlad. Derbyniodd ei addysg uwch yn Lloegr ac yno hefyd y cychwynnodd ei yrfa wleidyddol. Dychwelodd i’r Alban dim ond ar ôl iddo ddod yn amlwg y gallai fod enwebiad i sedd ddiogel ar y gorwel. Nid oes unrhyw dystiolaeth iddo gymryd llawer o ddiddordeb yng ngwleidyddiaeth y wlad un ai cyn hynny neu wedyn. Yn bwysicach fyth, efallai, yr oedd hen lawiau’r blaid yn yr Alban yn amheus iawn, iawn o unrhyw drefniant â’r Ceidwadwyr. A pha ryfedd? Eisoes gwyddom fod Kennedy a Steel yn wrthwynebus. O gofio pa mor amhoblogaidd yw’r Torïaid yno, gallai’r cysylltiad â hwy gostio’n ddrud iawn i Ryddfrydwyr yr Alban yn y dyfodol.

Mewn byr eiriau felly, ymddengys fod trwch Rhyddfrydwyr Cymru a’r Alban yn gwrthwynebu’r glymblaid, ond fe’i hanwybyddwyd. Llywodraeth yw hon a wnaed yn Lloegr ar gyfer Lloegr ar sail ystyriaethau gwleidyddol Seisnig. Ffaith anghysurus i rai efallai; ond ffaith serch hynny.

                        *                        *                        *                        *

 Mae tri deg a thair o flynyddoedd ers i Tom Nairn gyhoeddi ei gyfrol enwog The Break-up of Britain. Fyth ers hynny bu’r awdur yn gyff gwawd gan rai: ar y gorau fe ymddangosai ei broffwydoliaeth yn rhyfygus o gynamserol. Yn ystod blynyddoedd y pla ddechrau’r 1980au yr oeddynt yn ymddangos yn gwbl hurt. Ar ôl wythnos gyntaf llywodraeth glymblaid Cameron, fodd bynnag, pwy all wadu nad yw’r hen ddealltwriaeth o Brydain fel cenedlwladwriaeth unedig ac unedol wedi diflannu am byth? Efallai nad yw Prydain a Phrydeindod wedi chwalu neu ddadfeilio’n gyfan gwbl. Maen nhw yma o hyd (hyd yma, beth bynnag.) Ond maen nhw bellach wedi mabwysiadu ffurfiau cwbl wahanol i’r hyn oedd yn gyfarwydd i genedlaethau’r gorffennol. Fel y dangosodd ymweliad Cameron â Chaerdydd i’r byd a’r betws, mae’r chwyldro cyfansoddiadol yn parhau.